Rocznica wyzwolenia Jarocina spod niemieckiej okupacji. Świadkowie tamtych dni

W styczniu 1945 roku dla mieszkańców Jarocina i całej Ziemi Jarocińskiej zakończył się okres hitlerowskiej okupacji, który trwał ponad pięć i pół roku. W wyniku działań II wojny światowej teren ten znalazł się w obliczu ofensywy Armii Czerwonej, której postępy w kierunku zachodnim w tamtym czasie decydowały o losie wielu miast w Polsce.

Dni decydujące o losie miasta

Według dostępnych źródeł, 24 stycznia 1945 roku w godzinach popołudniowych do Jarocina wkroczyły oddziały 33. Armii Ogólnowojskowej dowodzonej przez generała Wiaczesława Cwietajewa, kończąc formalnie okres niemieckiej okupacji. W ten sposób zakończyła się okupacja hitlerowska trwająca od września 1939 roku.

Wcześniej, od 12 stycznia 1945 roku, wojska sowieckie prowadziły szeroko zakrojoną ofensywę od Wisły w kierunku Odry, co przyspieszyło wycofywanie się wojsk niemieckich także z Wielkopolski. Już nocą z 14 na 15 stycznia przez jarociński węzeł kolejowy przejeżdżał pociąg wycofujących się niemieckich oddziałów dywizji „Brandenburg”.

Od 19 stycznia trwała masowa ewakuacja Niemców z regionu, a landrat (starosta) Peter Orlowski zarządził wyjazd administracji niemieckiej z miasta. Wiele niemieckich rodzin w popłochu opuszczało Jarocin, zdając sobie sprawę, że front zbliża się coraz szybciej.

Zdarzało się, że ci, korzy wcześniej pracowali przymusowo dla okupanta byli zabierani w roli wozaków czy pomocy do ewakuacji. - Jechałem z nimi aż do granicy, pod bronią. Kiedy nadarzyła się okazja uciekłem - opowiadał jeden z nieżyjących już mieszkańców. 

Jak mówimy dziś o „wyzwoleniu”?

Choć wydarzenia te są określane w lokalnej pamięci jako „wyzwolenie Jarocina spod okupacji hitlerowskiej”, historycy i badacze lokalnej przeszłości zwracają uwagę, że termin ten jest złożony i – jak zauważa badacz Tomasz Cieślak – nierzadko kontestowany. Autor podkreśla, że wkroczenie wojsk sowieckich oznaczało koniec okupacji niemieckiej, ale jednocześnie wprowadziło Jarocin w nową, często trudną rzeczywistość sowieckiej dominacji i przyszłej komunistycznej administracji.

„Mówiąc o wyzwoleniu, powinniśmy pamiętać, że jeden okupant został zastąpiony przez innego” – pisze Cieślak, wskazując na lęki i psychozę, jaką budził przemarsz frontowych oddziałów wśród ludności, która często wynosiła swoje mienie z obaw przed grabieżą i represjami.

Pamięć i uroczystości

Od wielu lat 24 stycznia, lub dzień wcześniej jest dniem pamięci i obchodów rocznicowych w Jarocinie. Delegacje samorządowców, kombatantów, harcerzy oraz mieszkańców składają wiązanki kwiatów pod tablicami i pomnikami upamiętniającymi żołnierzy i cywilów, którzy ponieśli ofiary podczas wojny i okresu wyzwalania miasta.

Kontekst historyczny

Okres stycznia 1945 r. był dla mieszkańców ziem polskich czasem skrajnych emocji: radości ze zbliżającego się końca wojny, ale też lęku przed nieznaną przyszłością pod nową administracją. Dla Jarocina wkroczenie Armii Czerwonej oznaczało koniec okupacji hitlerowskiej i początek kolejnego etapu w trudnej historii regionu.

81 lat temu do Jarocina wkroczyli żołnierze radzieccy. Czy było to wyzwolenie?  

Zdaniem historyka i pracownika Instytutu Pamięci Narodowej Tomasza Cieślaka należałoby mówić nie o rocznicy wyzwolenia Jarocina, ale wkroczenia armii radzieckiej.  

- Wiele dzisiaj mówi się o wyzwoleniu przez Armię Czerwoną ziem polskich spod okupacji niemieckiej. Temat ten powraca także w Jarocinie przy okazji kolejnych styczniowych rocznic. Kontrowersję wzbudza jednak samo słowo WYZWOLENIE, które wielu z nas wypowiada w sposób bezrefleksyjny lub faktycznie wierzy w taki obrót sprawiedliwości dziejowej. Sam, przyznam szczerze, nie używam go w kontekście, o którym będę pisał. Może dlatego, że przez wieloletnie kwerendy w archiwach byłych komunistycznych służb specjalnych zgoła odmiennie je rozumiem. W odniesieniu do wydarzeń ze stycznia 1945 r. preferuję określenie WKROCZENIE wojsk sowieckich, bo przecież jeden okupant został zastąpiony przed drugiego, tym razem rosyjskiego. Komuniści polscy i sowieccy w polskich mundurach nigdy nie zdobyliby przecież władzy, gdyby właśnie nie to sowieckie wkroczenie - pisze Tomasz Cieślak w jednym ze swoich artykułów "Bolesne „wyzwolenie”. Zbrodnie sowieckie na terenie powiatu jarocińskiego w 1945 r.". 

Jak wspominają jarociniacy, na Rynku spontanicznie zorganizowany został wiec i pojawiły się po raz pierwszy od pięciu lat flagi biało-czerwone. Żołnierze radzieccy noc spędzili przy ogniskach na terenie dzisiejszego Osiedla Konstytucji 3 Maja. W mieście przez kilka dni rozlokowany był sztab koordynujący współdziałanie styku dwóch frontów 1 Białoruskiego i 1 Ukraińskiego.

Radość z wyzwolenia zamieniła się w strach. Dlaczego? 

Zaraz po wkroczeniu do miasta wojsk radzieckich rozpoczęło się tworzenie nowych władz administracyjnych. Tymczasowe władze miasta i powiatu złożone z przedwojennych radnych utworzone zostały już 25 stycznia. Dwa dni później utworzono komendanturę wojenną z oficerem armii czerwonej mjr. Pietrowem na czele. Odwoływanie się do przedwojennej tradycji samorządowej przez „nowe” władze zdawało się dawać nadzieję na to, że powojenna Polska będzie niepodległym krajem. Niestety kolejne poczynania władz skutecznie ostudziły te oczekiwania.

Przez lata wiązanki kwiatów składane były w mauzoleum, później również w Parku im. mj Zbigniewa hr. Ostroroga-Gorzeńskiego, który wcześniej nosił nazwę Parku Zwycięstwa. W 2019 roku po raz pierwszy złożono je na Skwerze Pamięci, który utworzono przy skrzyżowaniu ulic Dąbrowskiego i Wrocławskiej, obok mleczarni, w miejscu dawnego cmentarza cholerycznego. Znajdująca się przy wejściu tablica, przywołuje pamięć o jarociniakach, którzy zmarli w wyniku tragicznych epidemii w XVIII i XIX wieku. Znajdują się tu także podświetlane tablice, na których wspomina się mieszkańców walczących i poległych na frontach II wojny światowej, więzionych obozach koncentracyjnych i gettach, wypędzonych, wysiedlonych, jak i wywiezionych na roboty przymusowe. Dzisiaj (wtorek 24 stycznia) uroczystość rocznicowa odbyła się w tym miejscu.